شب ادراری کودکان و درمان آن

شب ادراري يكي از مسائل مهم و شايع كودكان ميباشد. گرچه عارضه وخيمي نيست اما ميتواند نظم خانواده را بر هم زده و باعث نگراني والدين گردد. شب ادراری معمولاً در بچه هاي زير چهار سال امري طبيعي است ولي بخصوص اگر تا سن مدرسه قطع نشود بعنوان بيماري تلقي ميشود.

99% بچه ها در سن 15 سالگي شبها خشك ميخوابند و فقط 1% بچه های طبیعی در این سن (15 سالگی) هنوز شب ادراری دارند. شب ادراری در پسربچه ها به میزان دو برابر دختربچه ها دیده می شود. دو نوع شب ادراري وجود دارد. يك نوع اوليه است كه از زمان تولد وجود داشته و قطع نشده است، و نوع ثانويه که در آن پس از اينكه تا مدتي بيمار كنترل كامل ادرار را بدست آورد مجدداً دچار شب ادراري ميشود. (علل این دو نوع شب ادراری با هم متفاوتند).

ظرفيت مثانه در نوزادي حدود 40 ميلي ليتر است كه با افزایش سن به تدریج بر آن افزوده ميشود. اسفنكتر ارادي مجرا نيز بتدريج به كنترل و اراده كودك درمي آيد و در سه سالگي به حد كامل كنترل ارادي ميرسد. هر دو این عوامل باعث می شوند که تا این سن در اکثر بچه ها کنترل ادرار به دست آید.

باید دانست که شب ادراري يك بيماري نبوده بلكه يك علامت است و عوامل متعددي به تنهايي يا با هم ميتوانند علت شب ادراري باشند.

عده اي مسئله تاخیر در بلوغ و تکامل دستگاه عصبي را به عنوان علت شب ادراری مطرح کرده و عده اي دیگر كاهش ظرفيت مثانه راو عده ای اختلال در ترشح هورمون ADH ( که موجب بازجذب آب در کلیه ها می شود ) را به عنوان عامل، پيشنهاد ميكنند.

برخی نیز ژنتیک و توارث را به عنوان علت شب ادراری ذکر می کنند چون معمولاً يك رابطه فاميلي در مبتلايان به شب ادراري وجود دارد بدین صورت که اگرهر دوی والدین سابقه شب ادراری داشته باشند 77% بچه ها و اگر یکی سابقه شب ادراری داشته باشند 43% بچه ها به شب ادراری مبتلا خواهند بود.

عده ای نیز در مطالعات خود نشان داده اند که بچه های مبتلا به شب ادراری اختلال در بیدار شدن دارند و به دلیل خواب سنگین ،در خواب ایمپالسهای ارسالی از مثانه به مراکز مغزی که پر شدن مثانه و نیاز به تخلیه را گزارش می کنند ،موجب بیدار شدن بچه نشده و در نتیجه در رختخواب ادرار می کند و علت شیوع بیشتر شب ادراری در بچه های شلوغ و پر تحرک و بچه های بیش فعال که طی روز خیلی فعالیت کرده و در شب به خوابهای عمیق می روند همین اختلال در بیدار شدن است.

اضطراب و استرس روحی بچه نیز در ایجاد شب ادرای دخیل است و به همین دلیل است که گاه با به دنیا امدن بچه دوم خانواده، بچه اول که نیازمند توجه والدین است دچار شب ادراری می شود و باز به همین دلیل است که تحت فشار گذاشتن بچه ودعوا کردن او نه تنها باعث بهبود شب ادراری نمی شود بلکه ممکن است آن را بدتر نیز بکند.

اثبات شده که مجموعه ای از همۀ این عوامل در ایجاد شب ادرای موثرند.

در اغلب موارد ،تشخيص علت شب ادراري بسيار مشكل است و در اكثر موارد هيچ علت واضحي براي آن پيدا نميشود. معمولاً يك معاينه كامل و يك آزمايش ساده ادرار از نظر تشخيصي كافي است و گاهی سونوگرافی سیستم ادراری هم لازم است مگر اينكه اين معاينات، ما را به وجود مسائلي راهنمائي كند كه براي تشخيص آنها آزمايشهای بيشتري لازم باشد. اين كودكان نبايد تحت آزمايشهای تشخیصی یا اقدامات درمانی غیر ضروری قرار بگيرند، مگر شرح حال و معاينات و آزمايش ادرار دليلي واضح براي انجام اين اعمال را نشان دهد.

شب‌ادراری‌ یك‌ علامت‌ خوش‌خیم‌ بوده‌ و در اكثر موارد با گذشت‌ زمان‌ خودبخود خوب‌ می‌ شود ( هر سال‌ 15% بیماران‌ به طور خود به خود بهبود دائم‌ پیدا می‌كنند ) .بنابراین اولین‌ اقدام‌ درمانی‌ پس‌ از رد كردن‌ بیماری‌ جسمی‌ و عفونت ادراری با بررسی های ساده ای كه‌ قبلاً اشاره‌ شد ، دادن‌ اطمینان‌ به‌ والدین‌ است‌ كه‌ با صبر و حوصله‌ با كودك‌ برخورد كرده‌ و بدانند كه‌ عارضه‌ وخیم‌ و خطری‌ در بین‌ نبوده‌ و كودك‌ بهبود خواهد یافت‌ . در حقیقت‌ قبل‌ از 6 سالگی‌ در اكثر بچه‌ها شروع‌ درمان‌ لازم نیست‌ ( مگر در آنهائی كه‌ روزها هم‌ خیس‌ می‌كنند ) و سن‌ مناسب‌ درمان‌ ، هنگام‌ شروع‌ مدرسه‌است.البته در مواردی که مادر وخانوادۀ کودک خسته و بی صبر شوند می توان درمان را زودتر شروع کرد.درمان شامل موارد زیر است:

ابتدا باید اصلاحاتی در مصرف مایعات توسط کودک انجام شود بدین ترتیب که‌ كودك‌ صبحها مجاز باشد مایعات‌ زیاد بخورد و سعی‌ در نگهداشتن‌ ادرار نماید و برعكس‌ عصرها و بخصوص‌ شب‌ ، از خوردن‌ مایعات‌ پرهیز نماید. این کار باعث کاهش حجم ادرار شبانه و افزایش حجم عملکردی مثانه می شود. اگر فشار روحی‌ بر كودك‌ وجود دارد ( مثل‌ توجه‌ بیشتر به‌ كودك‌ تازه‌ متولد در خانواده‌ ، فشار درس‌ و غیره‌ ) حتی‌الامكان‌ برطرف‌ یا كم‌ شود .کودک را نباید به خاطر شب ادراری تنبیه یا مواخذه کرد چون این کار با افزایش استرس کودک باعث تشدید شب ادراری خواهد شد.

باید بر عکس ، کودک را برای شبهایی که ادرار نمی کند و خشک از خواب برمی خیزد تشویق نمود.برای این منظور می توان جدولی درست کرد که روزهای هفته در آن آمده و به ازای هر شبی که کودک خشک است به او یک ستاره یا برچسب بدهیم و در این جدول بچسبانیم و به کودک قول دهیم که به ازای تعداد مشخصی ستاره ( مثلا ده ستاره ) یک جایزه برای وی خواهیم خرید.لازم نیست این جایزه خیلی بزرگ و گران باشد. این کار باعث بهبود تدریجی شب ادراری در برخی موارد خواهد شد.ضمنا اگر یبوست‌ وجود دارد باید درمان‌ شود.

اگر با روشهای‌ ساده‌ فوق‌ ، شب‌ ادراری‌ درمان‌ نشد و نزدیك‌ سن‌ مدرسه‌ هنوز ادامه‌ دارد می‌توان‌ اقدام‌ به‌ درمان‌ دارویی نمود.

حدود نیمی‌ از بچه‌هائی‌ كه‌ با این‌ دارو درمان‌ می‌شوند به‌ درمان‌ جواب‌ می‌دهند و حدود یك‌ پنجم‌ نیز بهبودی‌ نسبی‌ نشان‌ می‌دهد. ایمی‌ پرامین‌ باعث‌ افزایش‌ ظرفیت‌ عملی‌ مثانه‌ می‌شود اگرچه دوز توصیه شده برای شروع درمان 25 میلی گرم ‌ قبل‌ از خواب‌ است اما ب در تجربه مشاهده شده که اکثر کودکان ایرانی با دوز 10 میلی گرم نیز به خوبی درمان می شوند.ضمن آنکه دوز 25 میلی گرم در بچه ای که به مدرسه می رود ممکن است باعث خواب آلودگی صبحگاهی شود.درمان به‌ صورت‌ خوراكی‌ شروع‌ می‌شود و اگر طی دو هفته بهبود قابل توجهی مشاهده نشد مقدار دارو را تا دو برابر افزایش‌ می‌دهیم‌ این افزایش را تا مقدار حداکثر 50 میلی گرم قبل از خواب می توان ادامه داد.

با قطع مصرف دارو در بسیاری از موارد شب اداراری دوباره شروع می شود لذا باید درمان دارویی را با نوعی از رفتار درمانی و تشویق ( مثل جدول ستاره ) همراه کرد تا اثرات ان پایدار تر شود.بدین ترتیب که با دارو کودک شبهای خشک بیشتری خواهد داشت و ستاره های بیشتری خواهد گرفت و تقویت مثبت رفتاری باعث پایداری نتایج درمان خواهد شد.

باید توجه‌ كنیم‌ كه‌ با افزایش مقدار دارو خطر عوارض‌ دارویی به‌ طور جدی‌ وجود دارد. خواب آلودگی ، اختلال‌ خواب‌ و بی‌اشتهائی‌ ‌ از عوارض‌ داروست‌. در بچه‌های‌ كوچكتر عوارض‌ دارو زودتر ظاهر می‌شود ، لذا دارو نباید در دسترس‌ بچه‌ بوده‌ و باید به‌ والدین‌ در مورد افزایش‌ سرخود دارو هشدار داده‌ شود.

این‌ دارو به‌ صورت‌ اسپری‌ بینی‌ و خوراکی ( زیرزبانی ) بكار می‌رود و اثر آن‌ 7 تا 10 ساعت‌ باقی‌ می‌ماند. با دوز 40 میكروگرم‌ در شب‌ 40% بیماران‌‌ نتیجه‌ می‌گیرند فرم زیرزبانی با دوز مناسب تاثیر مشابه با فرم اسپری آن دارد. بررسی ها نشان داده است که دسموپرسین فقط در یک سوم بیماران و خصوصاً آنها که میزان AVP سرم شبانه پایین دارند تاثیر کامل دارد و در بقیه و عمده بیماران به جای درمان کامل تعداد دفعات خیس کردن بچه را کم می کند.

متاسفانه‌ مانند ایمی‌ پرامین‌ با قطع‌ دارو اثر آن‌ از بین‌ رفته‌ معمولاً شب‌ ادراری‌ عود می‌كند ‌. عوارض این دارو شامل خارش و تحریک بینی ( در فرم اسپری بینی ) و عارضه شدید مسمومیت با آب می باشد. برای پرهیز از این عارضه باید میزان دریافت مایعات توسط بیمار خصوصاً در بعدازظهر و شب محدود شود.

در اكثر موارد این‌ داروها در درمان‌ شب‌ ادراری‌ به‌ تنهائی‌ مفید نیستند. فقط‌ در مواردی‌كه‌ بیمار تكرر ادرار با خیس‌ شدن‌ روزانه‌ نیز دارد ( پس‌ از رد كردن‌ علل جسمی‌ ) تجویز این‌ داروها می‌تواند‌ در درمان‌ موثر باشد. زیرا با كاهش‌ انقباضات‌ ناخواسته‌ مثانه‌ ظرفیت‌ مثانه‌ را افزایش‌ می‌دهند.

‌

انجام‌ این‌ روشها گرچه‌ تا حدودی‌ مشكل‌ است و نیاز به‌ همكاری‌ والدین‌ و كودك‌ دارد اما اگر استفاده‌ شود و موفق‌ باشد اثر آن‌ پایدارتر ( اغلب دائمی ) ‌ و عود آن‌ از تمام‌ روشهای‌ دیگر كمتر است‌.

برای‌ این‌ منظور به‌ كودك‌ می‌آموزیم‌ وقتی‌ بیدار است‌ سعی‌ كند فاصله‌ بین‌ ادرار كردن‌های‌ خود را افزایش‌ دهد تا به‌ مرور ظرفیت‌ مثانه‌ افزایش‌ یابد .این‌ كار در صورتی که‌ از روی‌ برنامه‌ و به‌ طور مداوم‌ انجام‌ شود كاملاً موثر است‌. با این‌همه‌ این‌ روش‌ به‌ تنهائی‌ معمولاً شب‌ ادراری‌ را بر طرف‌ نمی‌كند اما بعنوان‌ روش‌ كمكی‌ همراه با دارو یا روش‌ رفلكس‌ شرطی‌ ( با بكارگیری‌ زنگ‌ اخطار ) در قطع‌ شب‌ ادراری‌ به‌طور دائم‌ بسیار مفید‌ است‌.

این روش همان جدول ستاره است ( که در قسمت اقدامات کلی گفته شد ) .انجام‌ آن‌ نیاز به‌ كودك‌ فعال‌ و علاقمند به‌ درمان‌ و والدین‌ همكار دارد. این‌ روش‌ در بعضی‌ بچه‌ها موثر است‌ ولی‌ اگر اثر كرد عود شب‌ ادراری‌ خیلی‌ كم‌ است‌.

قاطع‌ترین‌ روش‌ درمان‌ شب‌ ادراری‌ می‌باشد كه‌ در مطالعات متعدد‌ اثر آن‌ به‌ اثبات‌ رسیده‌ است‌. در این‌ روش‌ معمولاً وقتی‌ كودك‌ خیس‌ می‌كند بلافاصله‌ زنگی‌ كه‌ بوسیله‌ یك‌ باطری‌ فعال‌ است‌ ، به صدا درآمده‌ او را بیدار می‌كند. معمولاً یك‌ سنسور رطوبت‌ که بصورت‌ سیم‌ نازكی‌ است‌ در لباس‌ زیر قرار گرفته‌ و به‌ یك‌ باطری‌ ترانزیستوری‌ كه‌ به‌ بازو و یا كمر بسته‌ شده‌ ، وصل‌ می‌باشد.

این‌ هشدار دهنده‌ ادراری‌ مطمئن‌ بوده‌ ، چندان‌ گران‌ نیست‌.البته در ایران هنوز وجود ندارد. مكانیسم‌ اثر آن‌ كاملاً شناخته‌ شده‌ نیست‌ اما حدس‌ می‌زنند كه‌ وقتی‌ مكرراً بیمار هنگام‌ پرشدن‌ مثانه‌ و ادرار كردن‌ به‌ علت‌ زنگ‌ زدن‌ بیدار می‌شود ، تدریجاً پرشدن‌ مثانه‌ جای‌ زنگ‌ را در حلقه‌ رفلكس‌ گرفته‌ و پس‌ از چند ماه‌ وقتی‌ مثانه‌ به‌ ظرفیت پر‌ می‌رسد بجای‌ زنگ‌ عمل کرده و باعث‌ وقفه‌ چرخۀ ادرار شده‌ و كودك‌ را بیدار می‌كند ( رفلكس‌ شرطی‌ ) . مشكل‌ این‌ درمان‌ یكی‌ این‌ است‌ كه‌ نیاز به‌ همكاری‌ كامل‌ والدین‌ و كودك‌ دارد. والدین‌ باید مكرراً بیدار شده‌ و كودك‌ را برای‌ ادرار ببرند. اما خود كودك‌ به‌ مرور ( اگر همكاری‌ داشته‌ باشد ) مسئله‌ را یاد می‌گیرد و مسئولیت‌ را خودش‌ قبول‌ می‌كند.

دوم‌ اینكه‌ چند ماه‌ طول‌ می‌كشد تا درمان‌ اثر كند اما چون‌ اثر آن‌ دائمی‌ است‌ و عود خیلی‌ كم‌ است‌ ارزش‌ ادامه‌ درمان‌ را دارد. مطالعات‌ مختلف‌ ارجح‌ بودن‌ این‌ روش‌ را بر ایمی‌ پرامین‌ و دسموپرسین‌ نشان‌ داده‌ است‌. شدت‌ بی‌اختیاری‌ ، سن‌ و درجه‌ هوش‌ كودك‌ اثری‌ در نتیجه‌ این‌ روش‌ درمانی‌ ندارد.

و نهایتا این که در برخورد با هر کودک مبتلا به شب ادراری باید نکات زیر مد نظر باشد:

1 ــ والدین و کودک باید بدانند که شب ادراری بی خطر است و امکان بهبودی آن تا میزان 15% در هر سال وجود دارد و اغلب با بلوغ از بین می رود.

2 ـ باید دانست که همۀ والدین و همۀ کودکان برای برنامه های درمانی به یک میزان آمادگی لازم را ندارند.

3 ـ بنابراین باید مشخص شود که آیا کودک به اندازه کافی بزرگ شده است ( معمولاً تا حدود 7 سال ) و والدین آمادگی لازم را برای حمایت از کودک جهت شروع درمان پیدا کرده اند؟

4 ـ بهتر است اولین درمان بر پایه استفاده از ساعتها و تشکهایی باشد که با خیس شدن کودک را از خواب بیدار می نماید.

5 ـ از شروع درمان داروئی تنها بعنوان اولین قدم درمانی باید پرهیز نمود و به شرطی از دارو در قدم اول استفاده می کنیم که با یکی از روشهای رفتار درمانی همراه شود.

6 ـ باید به خانواده اطلاع داد که پس از شروع درمان و بهبود بیمار نیز ممکن است که عود شب ادراری دیده شود که این عود گذرا و کوتاه مدت است.

راهكارهاي بهبود رابطه زناشويي (لذت‌افزایی رابطه جنسی)

بهترین زمان خواب

پاسخ:

آنچه در اسلام راجع به خواب روز سفارش شده، «خواب قيلوله» است و آن خوابيدن قبل از ظهر و بعد از نماز ظهر است. آنچه از سيره معصومين و بزرگان استفاده مى‏شود اين است كه قسمت اول شب . را مى‏خوابيده‏اند و قسمت آخر شب (يعنى از وقت سحر تا اول آفتاب) را به عبادت مشغول بوده‏اند. خواب بين اذان صبح و طلوع آفتاب مكروه‏ است‏ (مجلسى، محمدباقر، حليةالمتقين، فصل اول در بيان اوقات خواب)

گفتنى است كه حدود 85 درصد خواب، بايد در شب باشد و فقط 15 درصد آن در روز؛ زيرا خواب روز هرگز نمى‏تواند كيفيت خواب در شب را داشته باشد. البته بهترين خواب در روز، همان خواب قيلوله است و اگر برنامه خود را به گونه‏اى تنظيم كنيد كه خواب در روز، منطبق با خواب قيلوله باشد، بسيار مناسب است؛ وگرنه بعد از نهار، كمى خواب و استراحت مطلوب است‏.(همان.)

خواب آلودگی

پاسخ:

براى مقابله با مشكلى كه مطرح كرده‏ايد، رعايت راه‏كارهاى زير مناسب است:

1. براى خود برنامه‏اى شبانه روزى تنظيم كنيد و كارهايتان را - اعم از: مطالعه، خواب، عبادت، تفريح، ورزش، تغذيه و... - در زمان معيّن و طبق برنامه انجام دهيد.

2. براى تقويت انگيزه، هدف نهايى و اهداف واسطه‏اى خود را از درس خواندن مشخص كنيد؛ زيرا اگر انسان هدف مشخصى داشته باشد، همواره آن هدف براى او انگيزه ايجاد مى‏كند.

3. از پراكنده خوانى اجتناب كنيد؛ مطالعات شما بايد هدفمند و در زمان مناسب باشد.

4. بعد از غذا خوردن، بلافاصله مطالعه نكنيد.

5. بكوشيد در كتابخانه و با نشستن صحيح پشت ميز، مطالعه كنيد.

6. بعد از 45 دقيقه مطالعه، يك ربع استراحت كنيد و اگر برايتان امكان دارد، نوشيدنى يا ميوه، يا حداقل چند دانه كشمش و يا بيسكويت بخوريد. البته لازم نيست هر 45 دقيقه خوردن يا نوشيدن تكرار شود؛ ولى استراحت لازم است. هرگز چند ساعت به طور مستمر مطالعه نكنيد.

7. هنگام امتحانات، از مواد قندى و مغذى (مانند خرما، كشمش، انجبر، عسل، مربا و...) بيشتر استفاده كنيد.

8. شب‏ها حداقل شش ساعت استراحت و خواب داشته باشيد و در بين روز، بعد از صرف نهار، يك ساعت استراحت كنيد.

9. بهداشت خواب را مراعات كنيد.

10. اگر همه موارد فوق را مراعات كرديد، ولى مشكل خواب آلودگى وجود داشت، به روان‏پزشك مراجعه كنيد.

بهداشت خواب

پاسخ:

رعايت نكات زير نقش بسيار مؤثرى در بهداشت خواب دارد و موجب مى‏شود هم راحت‏تر بخوابيد و هم از خواب خود لذت بيشترى ببريد. علاوه بر اين انرژى‏هايى كه در اثر تلاش روزانه از دست داده‏ايد، دوباره ترميم كنيد.

1. هر روز در وقت معيّنى از خواب بيدار شويد، توصيه مى‏شود شب‏ها، زودتر بخوابيد تا صبح‏ها زودتر و راحت‏تر از خواب بيدار شويد و چرخه خواب خود را به هم نزنيد.

2. در ساعات معيّنى غذا بخوريد؛ قبل از خواب از خوردن غذاى سنگين خوددارى كنيد.

3. از خوابيدن در روز اجتناب كنيد و بيشتر شب‏ها بخوابيد؛ مگر خواب قيلوله (يعنى خواب قبل از ظهر كه بسيار سفارش شده و نقش مؤثرى براى انجام كارهاى نيمه دوم روز دارد).

4. شرايط خواب را براى خود راحت سازيد؛ يعنى، محيط خواب از هر گونه سر و صدا، نور و هر آلودگى ديگرى عارى باشد.

5. قبل از خواب وضو بگيريد و با ياد و نام خدا به رختخواب برويد.

6. چند دقيقه‏اى قبل از خواب، قرآن و دعا بخوانيد.

7. قبل از خواب مثانه و شكم خود را خالى كنيد (دستشويى برويد).

8. از روش آرام سازى (مثل انبساط عضلانى تدريجى و مراقبه) استفاده كنيد.

9. هنگام خوابيدن «آيةالكرسى، قل اعوذ برب الفلق و سوره ناس» را بخوانيد.

10. براى درمان كابوس، لازم است به روان پزشك مراجعه كنيد، زيرا استفاده از بعضى داروها مى‏تواند در تنظيم ارگانيسم بدن مؤثر باشد.

موهایم می ریزد

مبادا بي تو هفت اقليم را نور

غبار چشم ¬زخم از دولتت دور

دانشجوي گرامي؛ گرچه چشم¬زخم، شورچشمي و ... واقعيّت دارد( در ادامه دلايلي براي اثبات اين ادعا ارائه خواهد شد)؛ ولى از طرف ديگر نمى‏توان مطمئن بود كه هر نوع مشكلي ريشه در همين مسئله داشته باشد؛ زيرا مسائل فراواني مي تواند در ريزش موي سر نظير: سوء تغذيه، برخي داروها، درمانهاي طبي، عفونت پوست سر، برخي بيماريها و ... دخيل باشد كه واقع بيني حكم مي كند از تأثير و يا عدم تأثير آنها مطمئن گرديد.

توضيح اينكه غالب آن چه امروزه در ميان مردم در‏باره چشم زخم و يا حتّي سحر و جادو شايع است، بى اساس بوده و بيشتر به افكار روانى، تخيّلات، سوءظن‏ها، توهّمات و مشكلات واقعى موجود در روند كار آنها مربوط است. اگر هم بر فرض موردى پيدا شد كه چشم¬زخمي در كار بود، مى‏توان از راه‏هايى كه در ادامه بدان اشاره خواهد شد، براى بطلان آن استفاده نمود.

آنچه مهم مي نمايد اين است: شما تنها فردي نيستيد كه با چنين مسأله اي مواجه هستيد؛ بنابراين آن را به عنوان يك مسأله ببينيد نه يك معضل و مشكل لاينحل؛ زيرا لااقل آن است كه افراد بسياري وجود داشته اند كه از مسأله اي مشابه رنج مي بردند و توانستند از طريقي غير از توسّل به ابطال چشم زخم و ... چنين مسأله اي را براي خود حل نمايند.

از سوي ديگر شايد خود نيز شنيده باشيد كه معمولاً ريزش روزانه 100 تا 120 تار مو در روز طبيعي است؛ بنابراين شايد تمام ماجرا اين باشد كه شما از زماني كه فرد مورد نظر از موهايتان تعريف نموده توجّه بيشتري بر ريزش موهاي خود نموده و در واقع حساسيّت شما از اين طريق برانگيخته شده باشد.

همانطور كه در سطور ابتدايي پاسخ ارسالي وعده نموديم، دلايلي براي اثبات واقعيّت داشتن شورچشمي به محضرتان ارائه گرديده، در ادامه آن به برخي از راهكارهاي مقابله با چشم¬زخم نيز اشاره خواهيم نمود.

بررسي متون ديني بيانگر آن است كه اصل چشم زخم را اسلام پذيرفته است.

به عنوان مثال خداوند در قرآن كريم مي¬فرمايد: « وَ إِنْ يَكادُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصارِهِمْ لَمَّا سَمِعُوا الذِّكْرَ؛[1] و آنان كه كافر شدند، چون قرآن را شنيدند، چيزي نمانده بود كه تو را چشم بزنند».

در منابع روايي هم مطالب فراواني در مورد حقيقت داشتن چشم زخم وجود دارد تا جايي كه پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله در اين باره فرموردند:« چشم زخم، حق است و مي¬تواند قلّه كوه را به زير افكند».[2]

البتّه توجه داشته داشته باشيد كه وقتي مي گويند چشم، اين چشم خودش به تنهايي موضوعيت ندارد؛ بلكه ابزار روح است و روح بعضي ها اين قدرت را دارد كه اثرگذاري بر چيزهاي خارج داشته باشد؛[3] حتي ناخودآگاه و ناخواسته.

در حقيقت، چشم زخم اين طور است كه چيزي براي شخص، جلب توجه مي¬كند و در روحش اثر گذارده و او مي تواند با روحش بر ديگري و يا بر چيزي كه برايش جالب بوده، اثر منفي بگذارد.

مكانيزم اين تأثيرگذاري شبيه زماني است كه شخصي مقابل چشم ما خميازه مي كشد و ما نيز نمي توانيم جلوي خود را بگيريم. اين اثرگذاري، غيرمادي است( مگر براي افرادي خاص). شادي، غم و امثال آن، اثر بر روح مي گذارند و چشم، گوش و اعضاء و جوارح انسان، ابزار آن هستند؛ بنابراين در واقع، آن اعضاء وسيله¬ها و راه¬هاي تأثير و تأثر روح هستند.

*برخي از راه هاي دفاع و يا درمان چشم¬زخم عبارتند از:

1. خواندن سوره هاي (قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ) و (قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ).

2. خواندن آيه الكرسي.

3. خواندن آيه (وَ إِنْ يَكادُ الَّذِينَ كَفَرُوا...).

4. خواندن و همراه داشتن حرز امام جواد عليه السلام (در مفاتيح الجنان مذكور است).

5. دوري از تجملات و به رخ كشيدن دارايي¬ها و به چشم آوردن داشته ها.

6. انصراف ذهني از فكر كردن درباره چشم زخم و دوري از بدبيني نسبت به ديگران و چشم زخم آنها.

7. صدقه دادن و خيرخواهي براي همگان.

8. گفتن ذكرهاي «ماشاءاللَّه» و «لاحول ولا قوة الا باللَّه العلي العظيم».

[1] قلم، آيه 51. مرحوم طبرسي در اين جا مي فرمايد: «مفسران بر اين عقيده هستند كه مقصود آيه، چشم زخم است؛ البته برخي نيز قبول ندارند؛ ولي اكثر قريب به اتفاق بر همين قولند». مجمع البيان، ج 10، ص 341.

[2] بحارالأنوار، ج 6، ص 60.

[3] از نظر كساني كه روح شناس و انسان شناس هستند، ثابت شده كه انسان مي تواند اثر غيرمادي بر خارج داشته باشد.

خواب و رویا

پاسخ:

مسئله خواب و رؤيا، ريشه قرآنى، روايى و علمى دارد. خواب از نشانه‏هاى وجود خدا و قدرت الهى است. امام صادق(ع) در ضمن سخنانى به شاگرد هوشمندش «مُفضّل» فرمود: «اى مفضّل! در خواب ديدن‏ها بينديش... گاهى (خواب‏ها) راست است و گاهى بى‏پايه؛ در نتيجه مردم را از خواب‏هايى كه مى‏بينند، در مصالح خود به وسيله آنها هدايت شده و بهره‏مند مى‏گردند، و يا به زيان موضوعى، پى برده و از آن دورى . مى‏كنند...(بحارالانوار، ج 61، ص 183.)

در قرآن در وصف اولياى خدا مى‏خوانيم: «لَهُمُ الْبُشْرى‏ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ فِي الْآخِرَةِ»(يونس (10)، آيه 64. ) براى آنان در زندگى دنيا و آخرت بشارت شادى هست».

شخصى از رسول خدا(ص) در مورد بشارت دنيوى، در اين آيه پرسيد؛ حضرت فرمود: «اين بشارت، همان خواب ديدن نيكى است كه مؤمن آن را در عالم خواب مى‏بيند، و به وسيله آن در دنيا بشارت داده مى‏شود»(روضةالكافى، چاپ بيروت، ص 90. )

مطلب ديگر اينكه خواب ديدن، يك امر عمومى و همگانى است. همه بدون استثنا گاهى خواب مى‏بينند. حتى در اين جهت فرقى بين زن و مرد نيست. زنان نيز خواب مى‏بينند و بعضى از رؤياهاى آنان، راست و داراى پيام و تعبير است.

خواب ديدن بسيار مهم است هر چه انسان از نظر معنوى، تقوا، معرفت و كمالات در سطح بالايى باشد و موازين شرع را بيشتر رعايت كند، خواب‏هايى را كه مى‏بيند غالباً خواب‏هاى صادق و داراى پيام است.

گاهى هم ممكن است دو نفر يا افرادى چند، خواب‏هاى خوبى ببينند؛ ولى تعبير و پيام هر كدام با ديگرى تفاوت داشته باشد و اين تفاوت، مربوط به تفاوت حالات معنوى و روحى آنان است.

نكته ديگر آنكه فردى كه به پاره‏اى از مسائل مهمّ دين اهميت نمى‏دهد؛ ولى گاهى خوابى خوش مى‏بيند، هنوز قابليت‏هايى دارد و اين طور نيست كه استعداد و امكان كمال‏يابى را از كف داده باشد. چنين افرادى را بايد متوجّه اهميت اين موضوع ساخت كه اهميت دادن به مبانى نظرى و عملى دين، علاوه بر اينكه موجب سعادت دنيا و آخرت مى‏شود، بركات و خيرات بسيارى در زندگى دنيايى انسان نيز دارد (كه از جمله آنها خواب ديدن خوب و درست است).

نكته ديگر اينكه از برخى روايات استفاده مى‏شود اشخاصى كه واجبات مهم را ترك مى‏كنند ولى گاهى كارهاى خوب هم انجام مى‏دهند خداوند مزد كارهاى خوب آنها را در همين دنيا مى‏دهد و يكى از اين مزدها رؤياهاى خوب و صادقه است. در حالى كه خداوند متعال مزد و پاداش مؤمنان را بيشتر به آخرت واگذار كرده است كه انسان در آن سرا، بسيار محتاج‏تر از اين دنيا است.

نكته ديگرى كه درباره خواب لازم است بدانيد، تعبير خواب است. تعبيرخواب از علومى است كه از طريق كلاس و معلم و كتاب قابل اكتساب نيست؛ بلكه اين توانايى را خداوند به هر كسى كه صلاح بداند مى‏دهد. بنابراين هر كس نمى‏تواند تعبير خواب كند؛ فقط افراد خاصى هستند كه مى‏تواند خواب را تعبير كنند.

درباره رؤيا (خواب ديدن) نيز گفتنى است:

1. خواب يكى از راه‏هاى ارتباط انسان با عالم غيب است؛ زيرا انسان در عالم خواب، به جهت اقتضاى قوانين و سنن حاكم بر آن، از بدن مادى خود منصرف گشته و با توجه به عالم غيب، حقايقى را . مشاهده مى‏كند(نگا: محمد حسين طباطبايى، تفسير الميزان، چاپ بيروت، ج 11، ص 269.)

2. در خواب، گيرنده و دريافت‏كننده حقايق، «نفس و روح» انسان است‏(حسن زاده آملى، هزار و يك نكته، انتشارات فرهنگى رجا، ج 1، ص 12. )

3. چنان كه براى دريافت حقايق در بيدارى، نياز به مراقبه است، در عالم خواب هم مراقبه لازم است، اگر كسى مى‏خواهد در عالم رؤيا، حقايق را آن چنان كه هستند، بفهمد و از هدايت‏ها، اشارات و ارشادهاى آنها سود جويد، بايد مراقبه داشته باشد و اين مراقبه با يك سلسه اعمال و برنامه‏ها حاصل خواهد گشت‏(بحارالانوار، ج 76، صص 181 و 218. )

4. خواب گاهى مستند به اسباب طبيعى مزاجى و يا اسباب اخلاقى و روح انسان است؛ مثلاً گفته شده كسى كه مزاجش گرم است، حركاتش مشوّش و مضطرب بوده، خواب او هم پر از اضطراب است. اين خواب آشفته، مستند به مزاج بدنى خواب بيننده است. اگر كسى، انسان يا فعلى را دوست داشته باشد، آن را در خواب مى‏بيند و اگر نسبت به شخصى بغضى و عداوتى دارد، در خواب با او جدال مى‏كند. اين جدال و يا همراهى با دوستان در خواب، مستند به خلقيات و ملكات اخلاقى انسان است.‏(محمد حسين طباطبايى، تفسير الميزان، چاپ بيروت، ج 11، ص 269 و 270.)

گاهى خواب مستند به حوادث خارج از ما بوده و با حقايق عالم هستى و ديگر عوالم مرتبط است. در چنين خوابى، نفس انسان از عالم دنيوى گذشته و با توجه به هم سنخى با عالم مثال و عالم عقل، با آن دو مرتبط مى‏گردد. اين نوع خواب خود سه گونه است كه مجال تفصيل آن در اينجا وجود ندارد.(محمد شجاعى، خواب و نشان‏هاى آن، صص 24 و 34. )

5. در جاى خود ثابت شده است كه آدمى، بدنى مثالى و برزخى دارد؛ در هنگام خواب - كه تعلق روح به بدن مادى تا اندازه‏اى كم مى‏شود و روح از حصار مادى تا اندازه‏اى آزاد مى‏شود - خود را با بدنى شبيه بدن مادى و دنيوى مى‏بيند بدون اينكه جرم و وزن داشته باشد بلكه صورتى سه بُعدى دارد و اين دليل روشنى است كه روح انسان، در صورت عدم تعلّق به بدن مادى يا تعلق كمتر، قدرت تمثل به بدن مثالى را دارد.

انسان در وقت خواب و خواب ديدن - چه خواب صادق يا غيرصادق و چه با تعبير باشد يا بدون تعبير - خودش را با همان بدن مى‏بيند (با همان شكل و تصوير) و اين بيان‏گر وجود بدن مثالى و قالب برزخى است كه هم اكنون در عالم مثال موجود بوده ولى از ما محجوب است. اگر اين حجاب را كه - تعلّق و توجه به نظام مادى و ماديات است - كنار بزنيم، هم اكنون نيز خود را در آن قالب مثالى متمثّل مى‏بينيم؛ چنان كه در عالم خواب تا حدودى كه تعلق روح به بدن مادى كم مى‏شود و بدن مادى ما در رختخواب افتاده و در حال آرامش است، خود را با بدنى مشابه با اين بدن يافته و سيرها، حركت‏ها، . فهم‏ها، ديدن‏ها و شنيدنى‏ها، خوردنى‏ها، خواستنى‏ها، رفت و آمدها و ملاقات‏ها با آن داريم. ‏(صدرالمتألهين شيرازى، اسفارالاربعه، ج 9، (باب 9، فصل 4) صص 100-94 ؛ خواب و نشانه‏هاى آن، صص 59-52.)

با توجه به اين نكته؛ چنان چه در عالم خواب، خود را هم صحبت با ديگرى يافتيد، يا مستند به مزاج و خلقيات شما است (كه در اين صورت نفس شما به دليل تعلّقات روحى‏تان صورتى از دوستان را ترسيم كرده و فكر كرده‏ايد واقعاً در عالم ديگرى با او ملاقات كرده‏ايد) و يا خوابى است كه مستند به خارج از شما بوده و شما واقعاً با عالم برزخ مرتبط گشته و وى را در آنجا مشاهده كرده‏ايد (در اين صورت شما با بدن مثالى خود، با بدن مثالى دوست‏تان ملاقات كرده‏ايد).

اين ملاقات دو گونه تصوير دارد:

1. دوست شما نيز در عالم رؤياى خود (در همان هنگام كه شما خواب ديده‏ايد)، در قالب بدن مثالى خود بروز كرده و با شما هم صحبت شده است. در اين صورت دوست شما نيز به آن ملاقات علم دارد؛ چنان كه اين مسئله براى بسيارى رخ داده است.

2. يا دوست شما چنين خوابى نديده و از اين ملاقات بى‏اطلاع است، اين نيز به نوبه خود هيچ اشكالى ندارد؛ چون شما با بدن مثالى دوست خود ملاقات كرده‏ايد كه در عالم مثال و برزخ وجود دارد (هر چند دوست شما به دلايلى بدان واقف نبوده است). بلى اگر شما تنها با روح او مى‏توانستيد ملاقات كنيد، اين صورت دوم غيرموجّه و غيرعملى بود؛ ولى روح آدمى در قالب مثالى بدن خويش - كه در عالم برزخ وجود دارد - متمثّل گشته و سير و حركت‏ها دارد و در اين سير با بدن‏هاى مثالى ديگران ارتباط برقرار مى‏كند؛ هر چند صاحبان آنها در دنيا بدان توجه نداشته و با آنها در ارتباط نبوده‏اند (لذا از آنها بى‏خبر و از اعمال و ملاقات نيز ناآگاه باشند). بنابراين الزاماً نبايد همان خوابى كه شما مى‏بينيد، دوست‏تان نيز همان خواب را ببيند.

بهداشت خواب

در شماره قبلي مجله پرسمان به مبحث کابوس در خواب پرداختيم. در اين شماره، در راستاي همان موضوع به مبحث بهداشت و تسهيل خواب مي پردازيم:

رعايت نكات زير نقش بسيار مؤثرى در بهداشت خواب دارد و موجب مى شود هم راحت تر بخوابيد و هم از خواب خود لذت بيشترى ببريد. علاوه بر اين انرژى هايى كه در اثر تلاش روزانه از دست داده ايد، دوباره ترميم كنيد.

1. هر روز در وقت معيّنى از خواب بيدار شويد، توصيه مى شود شب ها، زودتر بخوابيد تا صبح ها زودتر و راحت تر از خواب بيدار شويد و چرخه خواب خود را به هم نزنيد.

2. در ساعات معيّنى غذا بخوريد؛ قبل از خواب از خوردن غذاى سنگين خوددارى كنيد.

3. از خوابيدن در روز اجتناب كنيد و بيشتر شب ها بخوابيد؛ مگر خواب قيلوله (يعنى خواب قبل از ظهر كه بسيار سفارش شده و نقش مؤثرى براى انجام كارهاى نيمه دوم روز دارد).

4. شرايط خواب را براى خود راحت سازيد؛ يعنى، محيط خواب از هر گونه سر و صدا، نور و هر آلودگى ديگرى عارى باشد.

5. قبل از خواب وضو بگيريد و با ياد و نام خدا به رختخواب برويد.

6. چند دقيقه اى قبل از خواب، قرآن و دعا بخوانيد.

7. قبل از خواب مثانه و شكم خود را خالى كنيد (دستشويى برويد).

8. روش آرام سازى (مثل انبساط عضلانى تدريجى و مراقبه) استفاده كنيد.

9. هنگام خوابيدن «آيةالكرسى، قل اعوذ برب الفلق و سوره ناس» را بخوانيد.

10. براى درمان كابوس، لازم است به روان پزشك مراجعه كنيد، زيرا استفاده از بعضى داروها مى تواند در تنظيم ارگانيسم بدن مؤثر باشد.

مشکل پر خوابی

پاسخ:

پرخوابى مانند بى‏خوابى، يكى از اختلالات خواب است و براى حل اين مشكل بايد علل آن كاملاً بررسى شود. علل احتمالى پرخوابى ممكن است مشكلات روحى (مانند افسردگى، نامنظم بودن چرخه خواب، رژيم غذايى نامناسب، آب و هوا، مشكلات جسمانى و داروها و سوء مصرف داروهاى مؤثر بر روان باشد) بنابراين براى حل اساسى اين مشكل، بايد به روان شناس يا روان‏پزشك مراجعه كنيد تا دقيقاً وضعيت جسمى و روانى شما مورد بررسى قرار گيرد و علل آن مشخص گردد. اما قبل از مراجعه به متخصص، عمل به راه كارهاى زير نقش مؤثرى در كنترل پر خوابى دارد.

1. پرخورى در شب از مهم‏ترين عوامل پرخوابى است؛ لذا بكوشيد شب‏ها به حداقل غذا اكتفا كنيد.

2. اگر طبع شما سرد است، از خوردن بعضى غذاها (مثل ماست، بادمجان، ترشى و...) طبيعتاً سرد بوده و موجب تشديد خواب‏آلودگى مى‏شوند، بپرهيزيد. اگر طبيعت شما گرم است، از غذايى كه طبيعت گرم دارند نيز اجتناب كنيد براى اين كه موجب پرخوابى مى‏گردد.

3. غذا را سرشب ميل كنيد كه تا موقع خواب هضم شده باشد.

4. در صورت امكان از خواب قيلوله (قبل از ظهر) يا خواب بعد از ظهر، بهره‏مند باشيد (بين نيم تا يك ساعت).

5. فعاليت‏هاى شديد بدنى در روز، با خواب‏آلودگى و افزايش خواب همراه است و گريزى از آنها نيست. اگر اين نوع فعاليت‏هاى شما زياد است، آنها را تعديل كنيد.

6. با برنامه‏ريزى دقيق بكوشيد به تدريج از ميزان خواب خود بكاهيد. در اين رابطه جدولى تنظيم كنيد كه به مدت يك ماه از خواب خود، يك ساعت كم كنيد. هر 5 روز 10 دقيقه (5 دقيقه از ابتدا و 5 دقيقه از انتها)، از خواب خود بكاهيد و در 5 روز بعد، اين مقدار را دوبرابر كنيد تا ظرف 30 روز 60 دقيقه از خواب شما كاسته شود و به اصطلاح عادت شكنى تدريجى داشته باشيد. بعد از يك ماه اگر باز هم مدت خواب شما زياد بود، به همين ترتيب از طول آن بكاهيد. در عين حال ميزان كاهش نبايد از حد مورد نياز بدن افزون‏تر شود.

7. توجه داشته باشيد كه براى انسان‏هايى مانند شما 6 تا 7 ساعت خواب، ضرورى است و اگر كاستن از خواب موجب افت كارآيى روزانه شما مى‏شود، هرگز در صدد كاهش ميزان خواب خود برنياييد.

8. براى پس از نماز صبح يك برنامه مفيد و الزام‏آور، تنظيم كنيد؛ به طور مثال يك برنامه مرتب مطالعه‏اى يا عبادى و يا ورزشى داشته باشيد.

در پايان بايد دانست كه گاهى پرخوابى، ناشى از يك مشكل روحى است. همان طور كه خودتان نيز فرموده‏ايد، تا حدودى دچار افسردگى شده‏ايد. يكى از عوارض افسردگى، پرخوابى است. البته تشخيص افسرده بودن نيازمند دقّت و بررسى بيشترى است و به محض غمگين بودن فرد، نمى‏توان به كسى برچسب افسردگى زد. بنابراين براى مقابله با اين وضعيت روحى علاوه بر رعايت نكات ياد شده، بايد به روان‏پزشك يا روان شناس مراجعه كنيد.

براى مطالعه بيشتر ر.ك: كاپلان سادووك، خلاصه روانپزشكى، ترجمه نصرت‏اللَّه پورافكارى، انتشارات آزاده، چاپ دوم، 1373، ج 3، صص 116-124.

خواب صبح

پاسخ:

دير خوابيدن و عادت به خواب صبح، از جمله مواردى است كه ممكن است موجب قضاى نماز صبح شود. همچنين بعضى از گناهان توفيق نماز صبح را از انسان سلب مى‏كند. مراعات موارد زير، مى‏تواند در قضا نشدن نماز صبح مؤثر باشد:

1. زود خوابيدن شب‏ها؛

2. خواندن آيه آخر سوره كهف، جهت بيدار شدن در ساعتى معين؛

3. نخوابيدن با شكم پر؛

4. با وضو خوابيدن؛

5. ترك معصيت.

علاوه بر موارد ياد شده، تنظيم چرخه خواب، نقش مؤثرى در عملكرد كار روزانه انسان و به موقع بيدار شدن دارد.

چند نوع چرخه خواب وجود دارد: يك نوع آن بدين صورت است كه افراد، تا دير هنگام بيدار هستند. در عوض صبح‏ها دير از خواب بيدار مى‏شوند و بخشى از روز را نيز در خواب هستند. معمولاً افرادى كه داراى شغل آزادند، بيشتر اين نوع چرخه خواب را دارند.

نوع ديگر افرادى‏اند كه شب‏ها زود مى‏خوابند و صبح نيز زود از خواب بيدار مى‏شوند. معمولاً افراد ادارى اين گونه هستند و از چرخه نوع دوم بيشتر تبعيت مى‏كنند.

افرادى هم هستند كه چرخه خواب منظمى ندارند و وقت خواب و بيدارى آنها، دائما تغيير مى‏كند. گاهى زود مى‏خوابند و دير هم بلند مى‏شوند و يا برعكس. اين افراد معمولاً دچار اختلال خواب هستند؛ يا به تدريج دچار اختلال خواب مى‏شوند. دو نوع اول، گرچه موجب اختلال خواب نمى‏شود؛ اما آنچه با فرهنگ دينى ما سازگارتر و مناسب‏تر است، اين است كه ما كارهاى خودمان را به گونه‏اى تنظيم كنيم كه شب زود بخوابيم و صبح‏ها نيز حداقل يك ساعت مانده به طلوع آفتاب بيدار شويم. اگر بتوانيم قبل از اذان صبح بيدار شويم، خيلى مطلوب‏تر است. در هر حال خواب كافى و به اندازه، براى ترميم انرژى‏هاى از دست رفته و آمادگى براى فعاليت‏هاى مجدد روز بعد، ضرورى است و راهى وجود ندارد جز تنظيم يك برنامه دقيق و رعايت راه‏كارهايى كه در بالا به آنها اشاره شد.